Dalam perbahasan aqidah dan ilmu kalam, istilah jawhar sering menimbulkan tanda tanya. Ramai yang mendengarnya, tetapi tidak benar-benar memahami maksudnya. Sebenarnya, konsep ini tidaklah terlalu rumit jika diterangkan dengan bahasa yang santai dan tersusun.
Secara mudah, jawhar ialah sesuatu yang wujud pada dirinya sendiri dan menjadi asas kepada kewujudan sifat. Ia bukan sifat, dan bukan juga gabungan bahagian-bahagian. Ia adalah “unit asas” yang menjadi tempat melekatnya sifat-sifat.
Para ulama kalam seperti Imam Abu Hasan al-Asy'ari dan dihuraikan dengan lebih sistematik oleh tokoh seperti Imam al-Baqillani menggunakan istilah ini untuk menerangkan bagaimana makhluk itu tersusun dan bagaimana sifat wujud padanya. Tujuan mereka bukan untuk berfalsafah secara kosong, tetapi untuk mempertahankan aqidah daripada kekeliruan.
Untuk lebih mudah faham, bayangkan sebiji batu. Batu itu secara keseluruhan dipanggil jisim kerana ia mempunyai ukuran, mengambil ruang dan boleh dibahagi. Namun dalam perbahasan kalam klasik, batu itu dianggap terbina daripada unit-unit asas yang dinamakan jawhar. Manakala warna kelabu batu itu, kerasnya, sejuk atau panasnya — semua itu dipanggil ‘arad, iaitu sifat yang menumpang pada sesuatu yang wujud.
Begitu juga dengan manusia. Tubuh badan kita ialah jisim. Tinggi, berat, warna kulit, gerakan dan suhu badan adalah ‘arad. Manakala unit asas yang menjadi tempat sifat-sifat ini melekat, menurut istilah kalam, dipanggil jawhar.
Secara ringkasnya, jawhar itu seperti asas binaan. Jisim pula ialah struktur yang terbina daripada asas-asas tersebut. ‘Arad pula ialah ciri-ciri yang ada pada struktur itu. Walaupun analogi ini tidak sama sepenuhnya dengan sains moden, ia membantu kita membayangkan konsep tersebut.
Mengapa ulama bersusah payah menggunakan istilah seperti ini? Jawapannya kerana mereka mahu menegaskan bahawa makhluk itu tersusun, bergantung dan menerima perubahan. Sesuatu yang tersusun pasti tidak azali. Sesuatu yang berubah pasti baharu. Dengan memahami struktur makhluk, kita akan lebih mudah memahami bahawa Allah tidak sama dengan makhluk.
Allah bukan jawhar, bukan jisim dan bukan ‘arad. Allah tidak tersusun daripada bahagian, tidak mengambil ruang dan tidak bergantung kepada apa-apa. Dialah Pencipta segala jawhar, jisim dan sifat.
Akhirnya, memahami istilah seperti jawhar bukan untuk memeningkan kepala, tetapi untuk menjaga aqidah daripada kekeliruan. Bila istilah difahami dengan betul, perbahasan menjadi lebih tenang dan jelas.
Wallahu a‘lam.
No comments:
Post a Comment